Định nghĩa “Sống”

Retouch blog cũ.
Paris. 2011

(Def 1) Sống là gì ? Tạm tách ra thành «sống-thể-xác» và «sống-tâm-hồn», vì một vật sống được làm nên từ hai thực thể đó.
(Def 2) Sống-thể-xác còn được gọi là tồn tại, nghĩa là làm sao đáp ứng đủ những nhu cầu tối thiểu để thể xác tiếp tục hoạt động. Đối với con người đó là : ăn, ngủ, quần áo và nhà tránh rét, vv…
(Def 3) Sống-tâm-hồn có thể tách ra thành hai phần : những gì đến từ suy nghĩ, và những gì không xuất phát từ suy nghĩ nhưng ở trong tâm.
(Def 4) Những thứ đến từ suy nghĩ làm nên ý thức/ý chí/tư duy.
(Def 5) Những thứ không đến từ suy nghĩ nhưng ta có ý thức chúng ở trong tâm là cảm xúc.
(Def 6) Những thứ không đến từ suy nghĩ và ta cũng không có ý thức chúng ở trong tâm là vô thức.
(Def 7) Những vật thể mà khái niệm sống ở trên là phi lý tạm gọi là những vật không-sống.

Sống (1) <=> Tồn tại (2) ^ (Ý thức (4) ^ (Cảm xúc (5) ^ Vô thức (6)))
Các loài thực vật sống theo (Def2) : tự vươn ra nơi có năng lượng mặt trời, cắm rễ xuống đất tìm khoáng chất, vv…. Tuy nhiên chúng không có «tâm hồn», nên đối với thực vật (Def4), (Def5), (Def6) đều phi lý.
Đa số các loài động vật sống theo (Def2), (Def5) và (Def6). Chúng có cảm xúc vui vẻ, tức giận,… và cả những tập tính vô thức, nhưng chỉ một số ít là có thêm ý thức. Và người ta thường dùng chỉ số ý thức/tư duy để đánh giá «sự thông minh» của một loài vật.
Con người là một vật thể sống trọn vẹn theo (Def1). Luôn tìm cách bảo vệ và duy trì thể xác (Def2), có tâm hồn (Def3), bao gồm tư duy (Def4), cảm xúc (Def5), những phản ứng vô thức (Def6), và đôi khi thêm cả ý chí (một dạng ý thức bậc cao…).
Câu hỏi đặt ra là : tại sao con người lại muốn sống, mà không phải là chết ? Có phải là do bản năng tự nhiên, hay do ý thức không cho phép con người tự tử ? Con người muốn sống vì họ có những mục đích và trách nhiệm. Không có những thứ này, sự sống trở nên vô nghĩa, không cần thiết, và đơn giản là sẽ không có động cơ gì để sống cả. Vì vậy câu hỏi trên có thể chuyển thành : Mục đích sống của con người là gì ? Hiện nay, hỏi ai thì họ cũng nói muốn đạt đến Hạnh Phúc.

Hạnh phúc tồn tại dưới hai dạng, tương ứng với hai định nghĩa sau.

(Def 8a) Định nghĩa thứ nhất : Hạnh Phúc là cảm xúc thoải mái, vui vẻ, mãn nguyện về một điều gì đó. Đây là cảm xúc ta có khi được người khác khen ngợi lúc trẻ con, khi nhận tấm bằng thời học sinh, khi đảm nhận những công việc danh giá trong sự nghiệp,… Trong đa số các trường hợp, ta có cảm xúc này khi được đáp ứng một nhu cầu hay mong muốn mà mình đã đặt ra trước đó.
Điều cần chú ý ở đây là định nghĩa này chỉ liên quan đến cảm xúc, chứ không liên quan đến ý thức. Nói cách khác, kiểu hạnh phúc này đến một cách vô thức. Ví như khi trúng loto…, sự vui sướng sẽ đến rất tự nhiên, có muốn thì chúng ta cũng không có cách nào ngăn cản sự vui sướng đó cả. Chúng ta thậm chí còn không biết từ đâu nó đến. Hay lúc chúng ta buồn, không thể tự nhủ vui là vui được. Vì khi tự nói với mình phải vui lên, đó là suy nghĩ, còn việc buồn thuộc về cảm xúc, mà suy nghĩ không thể điều khiển được cảm xúc.
Chính vì thế, hạnh phúc theo cảm xúc tuy thường đem lại nhiều khoảnh khắc vui vẻ trong cuộc sống, nhưng ta không thể kiểm soát được nó. Nó phụ thuộc vào ngoại cảnh. Nó hoàn toàn nằm ngoài ta.

(Def 8b) Định nghĩa thứ hai của Hạnh Phúc là sự bình yên thanh thản trong tâm. Đây không phải là cảm xúc, mà là một trạng thái sâu hơn. Khái niệm « bình yên trong tâm » tạm hiểu đơn giản là trạng thái… không nghĩ gì hết, nhưng có ý thức là mình không nghĩ gì (còn nếu không nghĩ gì mà cũng không có ý thức là mình không suy nghĩ thì đó là ngủ…).
Loại hạnh phúc này rất khó đạt được. Chắc ai cũng trải qua rồi nhưng trong đa số các trường hợp đó là do may mắn chứ không phải chủ định. Nghe nói phải luyện tập mới kiểm soát được. Tuy khó nhưng ít nhất đây cũng là một kiểu hạnh phúc ta có thể làm chủ được, tại vì nó nằm trong ta.
Nếu có một trong hai loại hạnh phúc trên trong suốt quãng đời sống thì ta đã đạt đến hạnh phúc trọn vẹn.

Cái mà phần lớn mọi người trong xã hội hiện nay làm là chạy theo hạnh phúc cảm xúc. Con người luôn nghĩ và làm những việc để có được cảm xúc thoải mái. Mua cái này cái nọ để thay đổi không khí (nhu cầu vật chất), học cái này cái nọ để có thêm danh vọng (nhu cầu tinh thần),…. Nhưng có một điều (tự nhiên ?) của tâm lý con người là không hiểu sao sau khi đạt được một tham vọng nào đó rồi, cảm xúc hạnh phúc lại chỉ tồn tại trong một khoảng thời gian, rồi sau đó tan biến mất. Và người ta lại bắt đầu đặt ra và đi tìm những tham vọng mới, và cứ thế… Như tác giả Minh Niệm đã viết : « Hạnh Phúc khi được sống chung với người mình yêu thương thường không còn nguyên vẹn sau đôi ba năm, hạnh phúc mua được căn nhà như ý thường không kéo dài quá đôi ba tháng, hạnh phúc được thăng chức thường bị lãng quên sau đôi ba tuần, hạnh phúc được khen ngợi thường tan thành mây khói bay đi chỉ sau đôi ba tiếng ». Rồi ta lại mải miết chạy theo những tham vọng mới. Mà khi theo đuổi một tham vọng nào đó ta luôn lo lắng bất an chứ có hạnh phúc gì đâu. Cho nên dùng cụm từ «chạy theo cảm xúc» ở đây là chính xác. Ta cứ bắt được nó rồi, nhưng nó lại bay mất, và ta lại đuổi… Dù khoảng thời gian ta duy trì được cảm xúc vui vẻ mãn nguyện có dài hay ngắn, thì nó cũng không bền vững. Vì vậy hạnh phúc theo định nghĩa thứ nhất (8a) là phù du. Ta có thể mất nó bất cứ lúc nào.
Có thể sẽ là khôn ngoan hơn nếu ta hướng theo định nghĩa thứ hai : hạnh phúc là sự bình an trong tâm. Nếu ta kiểm soát được nó, nó sẽ ở trong ta và là một thứ vững bền, không phụ thuộc vào ngoại cảnh. Vấn đề là làm chủ được không phải dễ. Người ta thường nhắc nhau «phải bằng lòng với những gì mình đang có», rồi gật gù tâm đắc, nhưng vài phút sau thì đâu lại vào đấy. Lòng tham đã là một trong ba đặc tính cơ bản của con người rồi.
Sự thật cũng rất khó nói, vì muốn hạnh phúc thế nào thì đầu tiên cũng phải tồn tại được đã, tức là phải đảm bảo được các nhu cầu tối thiểu, và như thế nào là tối thiểu thì lại tùy từng người. Rồi cũng có những trường hợp chẳng thể biết đủ là bao nhiêu, như khi cha mẹ lo cho con cái thì khái niệm «đủ» trở thành vô hạn.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *